نُخ

( بررسی ِ يك واژه )

نُخ / nox [ = - ؟ ؛ نَخ ] = مشهور ( نياز به معنی‌كردن ندارد ! )

تا كنون ، در غير ِ طبس ، اين تلفّظ را نشنيده‌ام . در متون هم نديده‌ام ( مگر اين‌كه فراموش كرده باشم . ) . شايد در گويش ِ مشهدی نيز چنين باشد [1] . بايد پرسيد . امّا مشهدی‌ها بسيار زودتر و وسيع‌تر از ما طبسی‌ها ، پروژه‌ی ِ ترك ِ گويش ِ خود ، و تبديل ِ آن به گونه‌ی ِ گفتاری ِ معيار را آغاز كرده‌اند . بنا بر اين ، بايد دقيق پرسيد ؛ و حتّی‌الامكان از پيرها و بی‌سوادها ؛ و از محلّات ِ قديمی ِ پايين ِ شهر . و امّا ، سند ِ زير ، به روشنی ِ تمام ، وجود ِ اين تلفّظ را ، در فارسی ِ كهن ( دست ِ كم در پاره‌ای از مناطق ؛ و حدّ ِ اقل ، منطقه‌ی ِ شاعر ِ اين ترانه ) اثبات می‌كند :

چون ذَرّه بخورشيد بِنور ِ رُخ ِ تو روزان و شَبان همی‌دوَم بَر نَخ ِ تو گر فَرد شوم من أز رخ ِ فرُّخ ِ تو آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو

[ نامه‌های ِ عين‌القضات ؛ بخش ِ دوّم ، ص 10 ]

اعمال ِ شكل ( زير و زبرها ) از اصل ِ متن ِ چاپی است . به‌درستی نمی‌توان دانست كه اين فتحه ( روی ِ نون ِ " نَخ " ) ، از مصحّحان است ، يا به رعايت ِ نسخ ِ خطّی ِ قديمه . با نگاهی به معدود صفحات ِ گراور ِ نسخه‌ها [ كه در پيشانه‌ی ِ بخش ِ دوّم ارائه شده ] ، می‌توان ديد كه برخی از نسخه‌ها ، نيمه مشكول است ( مانند ِ نسخه‌ی ِ P [ پاريس ] – ص 26 ) . در هر حال ، اِعمال ِ شكل ِ فتحه در اين فقره ( نخ ) ، از هر كه باشد [ كاتب / كاتبان ، يا مصحّحان ] ، غلط ِ محض است . واژه‌ی ِ « نخ » در اين‌جا ، به ضمّ ِ اوّل مورد ِ نظر ِ شاعر بوده . ( ضمن ِ اين‌كه ، يك نسخه - N – " فخ " ، و نسخه‌ی ِ ديگر - M – " رخ " داشته ، كه البتّه در بحث ِ ما قابل ِ طرح نيست . ) اين تلفّظ ، چنان‌كه در گونه‌ی ِ [ = گويش ِ ] طبس داريم ، گويا در برخی مناطق ِ ديگر نيز ، به ضمّ ِ اوّل تلفّظ می‌شده ؛ و سراينده‌ی ِ ترانه‌ی ِ مزبور ( كه احتمالاً بايد خود ِ عين‌القضات بوده باشد ) ، به استناد ِ همين تلفّظ ، آن را با « رُخ – فرُّخ – پاسُخ » قافيه كرده است . چنان‌چه مانند ِ متن ِ چاپی ، به تلفّظ ِ مفتوح قائل شويم ، شعر ‹ ايراد ِ قافيه › پيدا می‌كند . ايرادی كه به‌هيچ‌نحو قابل ِ توجيه نيست . [ برای ِ مورد ِ مشابه ، به اين يادداشت ِ نگارنده - « نكته‌ای در قافيه » - مراجعه كنيد ... ]

860819

œ پس نگاره : لحظاتی پس از نگارش ِ يادداشت ، محض ِ احتياط و اطمينان ، به فرهنگ ِ معين نگاه كردم . معين ، يك درآيه‌ی ِ مستقل ، به « نُخ » اختصاص داده : نخ nox ( اِ. ) قدم بر قدم رفتن دنبال ِ كسی ( جها. ، رشيدی ، برهان ) :

« چون ذرّه به خورشيد به نور ِ رخ ِ تو روزان و شبان همی‌دوم بر نخ ِ تو . » « گر فرد شوم من از رخ ِ فرّخ ِ تو آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو . »

( عين‌القضاة همدانی ، جها. ، رشيدی )

ضح – رشيدی گويد : « و درين تأمّل است ، چه معنی ِ تار ِ ريسمان و ابريشم نيز مناسب است ؛ و ضمّ ِ نون ( نخ ) به‌جهت ِ قافيه باشد . » هدايت در انجمن‌آرا ، پس از نقل ِ قول ِ رشيدی گويد : « رشيدی را سخن سبك است و جای ِ سخن نيست . » و سراج نيز ، در اعتراض بر رشيدی نويسد : « اين توجيه در شعر ِ استادان ، كلام را از پايه‌ی ِ بلاغت افكندن است ؛ و مجوَّز شدن ِ ضمّ ِ نون ، به‌جهت ِ قافيه ، در حق ِ استادان بسيار مستبعد است . » و مؤلّف ِ فرهنگ ِ نظام ، پس از نقل ِ قول ِ اخير ، گويد : « از شاعر ِ استادی مانند ِ خان‌آرزو ( مؤلّف ِ سراج ) ، چنان اعتراض عجيب است ؛ چه ، اساتذه‌ی ِ قديم ِ ما ، در ضرورت ِ شعر ، تغيير ِ [ حركت ِ ] قافيه را جايز می‌دانستند . » با اين‌حال ، نخ ( nox ) به معنی ِ ( nax ) يعنی تار ِ ريسمان و ابريشم ( قول ِ رشيدی ) در بيت ِ مورد ِ بحث ، معنای ِ محصّلی ندارد .

[ پايان ِ نقل از فرهنگ ِ فارسی ِ معين ]

در لغت‌نامه نيز ، اين لفظ ، طی ِ درآيه‌ای مستقل ذكر شده : نُخ . [ نُ ] ( اِ. ) قدم بر قدم رفتن از دنبال ِ كسی . ( از برهان ) ( از فرهنگ ِ نظام ) ( از آنندراج ) ( از انجمن‌آرا ) ( از جهانگيری ) . رفتار ِ قدم به قدم ( ناظم‌الاطبّاء ) :

چون ذرّه به خورشيد ز نور ِ رخ ِ تو روزان و شبان همی‌دوم بر نخ ِ تو گر فرد شوم من از رخ ِ فرّخ ِ تو آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو

عين‌القضاة ( از جهانگيری ) [2]

( يادآوری : در مصرع ِ نخست ، ضبط ِ لغت‌نامه ، مختصر تفاوتی دارد : به نور ِ رخ / ز نور ِ رخ . در فرهنگ ِ جهانگيری ، چاپ ِ دكتر عفيفی ، همان « به نور ِ رخ » آمده . شايد ضبط ِ لغت‌نامه متّكی به نسخه‌ی ِ خطّی متفاوتی از فرهنگ ِ مزبور بوده باشد . ) z چنان‌كه ملاحظه می‌شود ، در چندينی از فرهنگ‌های ِ كهن ( و مشخّصاً ، از جهانگيری – سده‌ی ِ 11 ‍‍‍‍[ تأليف : 1005 تا 1017 هجری ِ قمری ] به اين‌سو ) برای ِ اين لفظ [ كه گويا شاهد ِ ديگری جز همين ترانه‌ی ِ منقول در " نامه‌های ِ عين‌القضاة " نيز نداشته ! ] ، وجه ِ مستقل ، و معنای ِ خاصّی قائل شده‌اند . در اين فقره ، و توضيحات ِ مندرج در فرهنگ ِ معين ، چند غلط و نكته‌ی ِ كوچك و بزرگ هست ، كه يك‌به‌يك شرح می‌دهم : 1 . به فرض ِ پذيرفتن ِ وجه ِ مستقل و جدا از " نَخ / nax " برای ِ اين لفظ ، معنايی كه در اين دو فرهنگ ِ معتبر ( لغت‌نامه و معين ) ذكر شده [ و در جهانگيری و برهان نيز ، همين آمده ؛ و لابد در ساير ِ منابع ِ يادشده‌ی ِ دهخدا و معين ( يعنی رشيدی و سراج و هدايت ) نيز ، همين باشد ] ، به‌نوعی ، ايراد دارد . با اين معنی ، بايد تركيب ِ فعلی ِ « بر نُخ ِ كسی دويدن » در مدخل می‌آمد ! با معنای ِ ياد‌شده ، بايد « نُخ » را به معنی ِ « پی ، گام ، قدم ، ... » گرفت . 2 . همان‌گونه كه در اصل ِ يادداشت توضيح داده‌ام ، « نُخ » در اين بيت ، همان واژه‌ی ِ « نَخ » است . موارد ِ اختلاف و تفاوت ِ تلفّظ ، در گونه‌های ِ زبانی ، يكی و دوتا نيست . 3 . در نظم و نثر ِ كهن ، موارد ِ بسيار می‌توان يافت كه شاعر يا نويسنده ، واژه‌ای را مطابق ِ تلفّظ ِ معمول در گونه‌ی ِ زبانی ِ خود آورده . فی‌المثل ، اگر خواننده‌ای ناآگاه ، در يك نسخه‌ی ِ كهن ، " جُوان " ، " سُوار " ، " رُوان " ، ... ببيند ، لابد بلافاصله نويساننده را به بی‌سوادی متّهم نموده ، و يحتمل ، ضمّه‌ها را به فتحه اصلاح خواهد نمود ( چنان‌كه بسيارانی از كاتبان ِ ادوار ِ گذشته و بسياری از به‌اصطلاح مصحّحان ِ امروز ، چنان كرده‌اند و چنين می‌كنند ! ) ؛ حال‌آن‌كه ، اين تلفّظ – افزون بر آن كه قدمت ِ بسيار دارد ، و تلفّظ ِ پهلوی ِ اين واژه‌هاست – در بسياری از نسخه‌های ِ كهن ديده می‌شود ؛ و نمی‌توان به صرف ِ اختلاف ِ آن با تلفّظ ِ معمول و معيار ، آن را نادرست انگاشت . همچنان‌كه ، در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ، اكنون نيز ، " جُوُو(ن) " ، " سُوار " ، " رُوُو(ن) " ، ... می‌گوييم ! 4. رشيدی كاملاً درست فهميده ، كه می‌گويد : « معنی ِ تار ِ ريسمان و ابريشم نيز مناسب است . » ؛ امّا در دمباله ، گپ ِ بيهوده و نادرست آورده – كه ضمّ ِ نون را به‌جهت ِ قافيه دانسته ! 5 . بدون ِ مراجعه به انجمن‌آرا ، نمی‌توان دانست كه هدايت كدام سخن ِ رشيدی را سبك دانسته ( نكته‌ی ِ معنايی را ؛ يا نكته‌ی ِ مربوط به قافيه را ؟ ) ! 6 . اعتراض ِ مؤلّف ِ سراج ( خان‌آرزو ) بر رشيدی ، كاملاً به‌جاست . ( اعتراض ِ وی به نكته‌ی ِ قافيه مربوط است . ) اين‌گونه از تغيير ِ حركت ِ قافيه ، از غلط‌های ِ مسلّم ِ قافيه به‌شمار می‌رود ( غلط ، نه عيب و ايراد ! ) ؛ و در سخن ِ استادان ِ نظم ِ فارسی ، مشابه ِ آن را نمی‌توان يافت . يعنی هيچ شاعر ِ استادی را نمی‌يابيد كه « رُخ - فرّخ - پاسُخ » را با « نَخ » قافيه كرده باشد . 7 . سخن ِ مؤلّف ِ فرهنگ ِ نظام ( سيد محمّدعلی داعی‌الاسلام ) ، كاملاً نادرست است . نمی‌دانم در كجا ديده كه " اساتذه‌ی ِ قديم ِ ما ، در ضرورت ِ شعر ، تغيير ِ [ حركت ِ ] قافيه را جايز " دانسته باشند . تغيير در حركت ِ قافيه ، مجاز است ؛ امّا به‌شرط ، و در وضعيّت‌های ِ خاص ؛ نه در چنين موردی ! ( بنگريد به يادداشت ِ نگارنده : « نكته‌ای در قافيه » در " اندر تاريكای ِ زبان ِ پارسي " . ) 8 . و امّا ، سخن ِ دكتر معين نيز درست نيست ؛ كه می‌گويد : « نخ ( nox ) به معنی ِ ( nax ) يعنی تار ِ ريسمان و ابريشم ( قول ِ رشيدی ) در بيت ِ مورد ِ بحث ، معنای ِ محصّلی ندارد . » . } به نظر ِ من ، واژه‌ی ِ مركزی ِ اين تركيب ِ فعلی ، همان « نَخ » ِ فارسی ِ رسمی است ، كه در گونه‌ی ِ زبانی ِ شاعر ( عين‌القضات باشد يا هر كس ِ ديگر ) ، به صورت ِ « نُخ » بوده ( همچنان‌كه در گونه‌ی ِ طبس داريم ) ؛ و شاعر ، همان وجه ِ گونه‌ای را در شعر ِ خود به‌كار برده . ( می‌توان گفت كه اگر تنگنای ِ قافيه در كار نمی‌بود ، شايد هرگز از اين تلفّظ ِ محلّی استفاده نمی‌كرد ! ) از نظر ِ من ، اين كار هيچ عيب و ايرادی ندارد ؛ الّا اين‌كه اين‌همه بزرگان ِ بزرگوار را به مخمصه افكنده : جهانگيری ، رشيدی ، صاحب ِ برهان ، خان‌آرزو ، هدايت ، داعی‌الاسلام ، ناظم‌الاطبّاء ، مؤلّف ِ آنندراج ، و سرانجام علّامه دهخدا و دكتر معين را ! آخر ، مرد ِ حسابی ! چرا بايد طوری شعر بگويی كه چندينی از بزرگان ِ ادبا به زحمت بيفتند ؛ و يك مدخل ِ زايد و نادرست به فرهنگ‌ها افزوده شود ؟! فكر نكردی اگر اين بی‌سواد – حكيم سهرابی – پيدا نمی‌شد ، چه بسا ، صد سال ِ ديگر هم اين مدخل ِ بی‌مداخل همين طور بيهوده در فرهنگ‌ها جا خوش می‌كرد !! } نهايةً اين‌كه ، تركيب ِ فعلی ِ " بر نُخ / نَخ ِ كسی دويدن " را می‌توان اين‌گونه معنی كرد :

بر چرخ و دوك ِ كسی رشتن ( البتّه ، اين در گويش ِ طبس كاربرد و كاركرد ِ معنايی ِ ديگری دارد ؛ امّا به اين معنا هم می‌توان به‌كار بُرد ... ) ، دُمب وَر دُمب ِ كسی رفتن ، سر در پی ِ كون ِ كسی داشتن ، به كسی متّصل بودن ، در صف ِ كسی بودن ، وابسته بودن ، ...

يكی از معانی ِ " نَخ " كه در فرهنگ‌ها ذكر شده ، چنين است : « دوّم ، صف ِ لشكر و جز آن باشد » [ جهانگيري ] ؛ « و به معنی ِ جرگه و صف ِ لشكر و مردم هم آمده است » [ برهان ] .

پايان ِ نگارش : 1 و ده دقيقه‌ی ِ بامداد ِ پنجم ِ آذر 1386 [3]

& كتاب شناخت : برهان قاطع . محمّد‌حسين بن خلف تبريزی . به اهتمام ِ دکتر محمّد معين . انتشارات ِ امير‌کبير . پنجم ، 1376 . فرهنگ ِ فارسی . تأليف ِ دکتر محمّد معين . انتشارات ِ امير‌کبير . چاپ ِ هشتم ، 1371 . فرهنگ ِ جهانگيری . مير‌جمال‌الدّين حسين انجو شيرازی ( تأليف : 1005 تا 1017 هجری ِ قمری ) . ويراسته‌ی ِ دکتر رحيم عفيفی . انتشارات ِ دانشگاه ِ مشهد . ‌دوّم ، 1359 . نامه‌های ِ عين‌القضات ِ همدانی . ( دو بخش ) به اهتمام ِ علينقی منزوی – عفيف عُسيران . کتاب‌فروشی ِ منوچهری و کتاب‌فروشی ِ زوار . چاپ ِ دوّم ، 1362 . ( با موافقت ِ مصحّحان ؛ و با نظارت و اصلاح ِ حسين خديو جم ) ( چاپ ِ اوّل ِ اين کتاب در « بنياد ِ فرهنگ ِ ايران » [ مؤسّسه‌ی ِ مطالعات و تحقيقات ِ فرهنگی ] چاپ شده است . ) ? پابرگ‌ها : [1] حتّی به نظرم می‌رسد كه تلفّظ ِ مشهدی ِ آن « نوخ » باشد ؛ به اشباع ِ ضمّه . [2] و نيز رجوع به فرهنگ ِ رشيدی و انجمن‌آرا شود . ( پابرگ از لغت‌نامه ) [3] كاملاً شخصي : امشب را می‌خواستم زود بخوابم كه باز فردا خواب نمانم و همسرم در مغازه دست تنها نباشد . امّا انگار اين كتاب و كاغذ و قلم و وبلاگ و ... ، دست از سر ِ ما برنمی‌دارد . تازه ، در مغازه هم ، يك ريز به لوازم التّحرير و عروسك و اسباب بازی ور می‌روم ... ! بروم كپّه گذاری كنم كه ... وای دده‌م وای ! فردا كلّی كار ِ ديگر هم دارم . بايد ببينم برای ِ اين‌همه چك ِ سررسيد رسيده‌ی ِ خالی‌الحساب ، چه خاكی بايد به سرم بريزم . خاك ِ رُس نباشد ، گو خاك ِ كُس باد !! بزرگوار ِ خواننده ! بايد بر من ببخشاييد . شوخی می‌كنم كه اندكی بخنديد و به خاطر ِ اين مطالب ِ خشك و بی‌ارزنده ، فحش‌باران‌ام نكنانيد ... Ê