برخی از اين شعرگونهها – که کهنتر و يا عاميانهتر به نظر میرسد - ، هم به حيث ِ وزن ، و هم از نظر ِ قالب ، اهمّيّت ِ ويژهای دارد . [1] اين اهمّيّت ِ ويژه از آن روست که اولّاً برخی از شعرگونههای ِ مزبور ، ممکن است از روزگارانی بسيار دور برجای مانده باشد ؛ ثانياً در اين شعرکها ، وزن و قالب ، گاه کامل ، و گاه به طور ِ نسبی ، همان است که در روزگاران ِ پيشين بوده . مختصر مقايسهای ميان ِ برخی شعرگونههای ِ گويش ، با نمونههايی از کهنترين اشعار ِ بازماندهی ِ فارسی ِ دری – از گونهی ِ « هجويّهی ِ يزيد بن مفرّغ ِ حِميَری » - ، قدمت ِ وزن و قالب ِ اين شعرگونهها را آشکار میسازد .
قطعهای که اينک به طرح و بررسی ِ آن میپردازم ، به نظر ِ من ، موردی بسيار ارزشمند به شمار میآيد . از آنجا که اين قطعه ، چيستانوار و لُغَزگونه است ، آن را با عين ِ حکايتوارهای که در خاطرهی ِ من با آن پيوستگی دارد ، يکجا نقل میکنم :
مادربزرگ ِ پدریام – ربابهسلطان سهرابی - ، زن ِ بسيار شوخ و مهربانی بود . دست ِ کم با ما بچّهها زياد شوخی میکرد . رویمان به او باز بود ، و وقت و بیوقت با او شوخی میکرديم و سربهسر میگذاشتيم . آن روزها در طبس ، در فصل ِ زمستان ، همه در اطاق ِ زمستانیشان کرسی میگذاشتند . بیبی که بههرحال سنّوسالی داشت ، پير شده بود ، گهگاه باد و بودی رها میکرد ، و ما بچّهها لای ِ لحافکرسی را بالا میانداختيم و اعتراض میکرديم که :
- بی بی ! باز ول کردی !!
میخنديد ، و اين ترانه را – که من فقط از او شنيدهام ، و تا به امروز کسی را نديدهام که آن را بلد باشد ؛ مگر در دور و اطراف ِ خود ِ من ، که از من شنيده باشد – میخواند :
[ اَخِه نِنَهجُو ]
مُرغِيَه ، کِشِش کُنُم ؛
گُربَيَّه ، پِشِش کُنُم ؛
وَخت ِ که مَيَّه چِش کُنُم ؟!
[ axe nenæ-ju ]
Morgheyá , kešeš konom ;
Gorbáyyá , pešeš konom ;
Vaxte ke mæyyá češ konom ?!
[ آخر ننهجان ]
مرغی است ، کيشاش کنم ؛
گربهای است ، پيشاش کنم ؛
وقتی که میآيد ، چهاش کنم ؟!
( [ آخر ننهجان ] مرغی است که او را کيش بکنم ؛ گربهای است که او را پيشت بکنم ؛ وقتی که میآيد چکارش بکنم ؟! )
شعری است در نهايت ِ پختگی و استحکام ؛ با حدّ ِ اعلای ِ موسيقی .
بديهی است که در اين گونه اشعار ، نبايد به معنا و مضمون ِ بعضاً نازل ِ آن نگريست . بحث ِ ما بر سر ِ تعريف ِ شعر و تقسيمبندی ِ انواع ِ آن نيست ؛ بلکه میخواهيم اين قطعه را به حيث ِ وزن و قالب ، و برخی ويژگیهای ِ ديگر ، مورد ِ بررسی قرار دهيم . فرقی نمیکند که نام ِ آن را چه بگذاريم : شعر ، شعرگونه ، ترانک ، شعر ِ عاميانه ؛ و يا هر نام و عنوان ِ ديگر . ( جستن ِ نام ِ مناسب و دقيق ، برای ِ اينگونه از منظومات ، به بحث ِ کلّی ِ ديگری مربوط میشود ... )
شعری است در قالب ِ بسيار کهن ِ سهگانی ، که از قوالب ِ پُر کاربرد ِ شعری در ايران ِ کهن به شمار میرود . [2] سه مصرع ِ کوتاه ، که اوّلی و دوّمی 7 هجايی ، و مصرع ِ سوّم ، هشتهجايی است :
- ^ - ^ - ^ -
- - - ^ - ^ -
- ^ ^ - - - ^ -
( نشانهی ِ « - » برای ِ هجای ِ بلند ، و نشانهی ِ « ^ » برای ِ هجای ِ کوتاه . ) [3]
اگر به جای ِ نشانههای ِ هجايی ، افاعيل ِ مرسوم ِ عروض بگذاريم ، وزنی به گونهی ِ زير خواهيم داشت :
فاعلن مفاعلن
مفعولن مفاعلن
مفتعلاتن فاعلن / مفتعلن مستفعلن
( نکته ، و يادآوری : هجای ِ سوّم در دو مصرع ِ 1 و 2 ، و هجای ِ پنجم ِ مصرع ِ سوّم را کوتاه هم میتوان انگاشت ؛ که البتّه تفاوت ِ چندانی در وزن ِ قطعه ايجاد نمیکند : 1 . فاعلُ مفاعلن 2 . مفعولُ مفاعلن 3 . مفتعلاتُ فاعلن / مفتعلن مفاعلن )
ممکن است کسی به استناد ِ تغيير و تبديلهای ِ مجاز شمردهشدهی ِ عروض [ زحافات ] ، که اصطلاحاً به آن « اختيارات ِ شاعری » میگوييم ، وزن ِ اين قطعه را وزن ِ " عروضی " به شمار آوَرَد . امّا ، به نظر ِ من نيازی به اين کار نيست ؛ بلکه حتّی ، باعث ِ گمراهی ِ ما نيز میشود . تغيير و تبديلهای ِ هجايی وقتی مجاز است که غزل يا قصيدهای در کار باشد ؛ و به هر حال ، چند بيتی داشته باشيم . در اين صورت ، اگر فیالمثل در همهی ِ مصرعها " فاعلن " باشد ، و در يک يا چند مصرع ، در جاهای ِ مختلف – و نه پشت ِ سر ِ هم - ، " مفعولن " بيايد ، پذيرفتنی است ؛ نه اين که در يک شعر ِ کلّاً سهمصراعی – آنهم مصرعهايی به اين کوتاهی ! - ، در هر مصراع يکجور افاعيل ِ خاص داشته باشيم ! از نظر ِ من ، به اين نمیتوان « تغيير و تبديلات ِ مجاز » گفت ؛ بلکه ، شعری است با سه مصرع ِ مختلفالوزن .
حتّی به نظرم میرسد ( و اين ، نکتهی ِ نسبةً مهمّی است ) که در اصل ممکن است مجاز شمردن ِ اين برخی تغيير و تبديلها ، در سير ِ تطابق ِ " وزن ِ هجايی ِ کهن " با " وزن ِ عروضی " پديد آمده باشد . به اين صورت ، که اشعاری داشتهايم در اوزان ِ غير ِ عروضی ، و وزن ِ اينها " عروضی " انگاشته شده ؛ امّا به طور ِ دقيق مطابق نبوده ؛ و برای ِ توجيه ، به اين گونهی ِ خاص از توضيح متوسّل شدهايم ، که : گاه میتوان به جای ِ فاعلاتن ، " فعلاتن " ، و يا به جای ِ فاعلن ، " مفعولن " ، و ... به کار برد .
البتّه ، اين موضوع ، نيازمند ِ تأمّل ِ بيشتر ، و بررسی ِ دقيقتر ِ اشعار ِ کهن ِ فارسی است . [4]
در قطعهی ِ مورد ِ بحث ، مشکل ِ ديگری هم وجود دارد ، و آن هجای ِ اضافهی ِ مصرع ِ سوّم است . يعنی به فرض که تبديل ِ فاعلن / مفعولن ِ مصرع ِ اوّل و دوّم را بپذيريم ، مصرع ِ سوّم بههيچنحو قابل ِ توجيه نيست . [5] و برعکس نيز ، چنانچه مصرع ِ سوّم را اصل بگيريم ( اگرچه منطقی نمینمايد ! ) و وزن ِ دو مصرع ِ ديگر را " زحافاتی برآمده از وزن ِ مصرع ِ سوّم " بينگاريم ، باز هم فرقی نمیکند ، و مشکل ِ اصلی همچنان برجاست ؛ و آن اين است که کاربرد ِ زحاف ، بايد معدود و از گونهی ِ استثناء باشد .
دکتر خانلری ، در بحثی که راجع به اين موضوع نموده ، پس از شرح ِ انواع ِ ازاحيف ، مینويسد :
« امّا از اين حيث ، فرقی فاحش ميان ِ عروض ِ عرب و فارسی وجود دارد که بعضی از عروضنويسان ِ ايراني هم بدان توجّه کردهاند ؛ و آن اين است که در عربی ، وقوع ِ اکثر ِ اين تغييرات ، در مصراعها و ابيات ِ يک قصيده مجاز شمرده میشود . يعنی شاعری میتواند ابيات ِ قصيدهی ِ خود را به يکی از وجوه و صوری ، که هر وزن پس از دخول ِ زحافی بر آن میپذيرد ، بسازد . امّا در فارسی چنين نيست . به اين معنی که ، در واقع ، زحاف و علّت از هر بحر ، وزنی تازه به وجود میآورد ؛ و شاعر ، اگر بنای ِ شعر ِ خود را بر يکی از مزاحفات ِ بحری گذاشت ، مجاز نيست که در آن شعر ، مزاحف ِ ديگری از همان بحر را به کار بَرَد [I] ؛ مگر در موارد ِ معدود ِ خاص . » [6]
ايراد ِ احتمالی :
از آنجا که هنوز هستند کسانی که يا به دليل ِ ناآگاهی از پژوهشها و نظرات ِ بعدی ، و يا به هر دليل ِ ديگر ، همچنان بر اين عقيده پافشاری میکنند که ايرانيان شعر نداشتهاند و آن را از اعراب آموخته و اقتباس کردهاند [7] ، اين احتمال را نبايد از نظر دور داشت که ممکن است کسی از اين گروه ، چنين بگويد : " اشعار ِ بسيار کهن ِ دری ، به اصل ِ عربی ِ خود نزديک بوده ، و از همين رو ، زحافات به اين شکل ِ خاص ، و مشابه ِ شعر ِ عربی ، در آن ديده میشود . و علّت ِ وجود ِ زحافات در اين قطعهی ِ گويشی ِ طبسی نيز ، جز اين نيست که به دليل ِ دورافتادگی ِ طبس از مراکز ِ رسمی ِ شعر و ادب ِ فارسی ، وزن ِ شعر به همان وضع ِ ادوار ِ اوّليّهی ِ شعرگويی ِ ايرانيان ، باقی مانده است ... "
چنان که ملاحظه میشود ، مطرح کنندهی ِ اين نظر ، به يک تير دو نشان زده است :
از سويی ، بر عروضیبودن ِ وزن ِ اين قطعه تأکيد ورزيده ، بلکه آن را اثبات نموده ؛ و از سوی ِ ديگر ، شاهدی بر « اقتباس ِ شعر ِ فارسی از شعر ِ عربی » ارائه نموده است ! – در حالی که نظر ِ نگارنده درست عکس ِ اين است : از سويی ، وزن ِ اين شعر را " غير ِ عروضی " میدانم ؛ و از سوی ِ ديگر ، چنين قطعاتی را ، به حيث ِ " اسناد ِ شاعری ِ مستقلّ ِ ايرانيان " درخور ِ طرح و تأمّل میشمرم .
پاسخدادن به اين ايراد کار ِ آسانی نيست . ( کسی نيست بگويد : مردک ! مگر بیکاری ، يا مرض داری که نقش ِ مخالف ِ احتمالی را بازی میکنی ، و چنين ايراد ِ محکمی میتراشی ، که خودت هم از پس ِ پاسخ ِ آن برنمیآيی !؟ - حالا که شده . میگويی من ِ فلکزده چه بکنم ؟ يادداشت را دوبارهنويسی کنم و از طرح ِ اين ايراد ِ احتمالی صرف ِ نظر کنم ؟! خير ؛ عادت به دروغ ندارم . با تأمّل و بررسی ِ بيشتر ، پاسخ ِ محکمی میدهم ... )
يک نکته که به عنوان ِ پاسخ میتوان مطرح نمود ، اين است که : ما فارسیزبانان ، از شعر ِ عربی بهندرت احساس ِ وزن میکنيم ؛ دست ِ کم برای ِ شخص ِ من ، اينطور بوده ، و هست . دوستی عربیدان دارم ، میگويد : « عيب از توست که شعر ِ عربی را نمیتوانی درست بخوانی . » امّا اين حرف درست نيست . به همين دليل ِ ساده ، که وقتی شعر ِ عربی ِ شاعران ِ فارسیزبان را میخوانم ، هيچ مشکلی در وزن و احساس ِ وزن ندارم . بلکه حتّی فیالمثل ، اين يکفقره از کشفيّات ِ بنده است ، که اين سخن ، که از احاديث ِ نبوی شمرده شده ، هيچ ربطی به حضرت ِ نبوّت ندارد ، و يک مصراع شعر ِ عربی است ( شايد يحتمل از سدهی ِ سوّم يا چهارم ِ هجری ) که : " ماعرفناک حقّ معرفتک " ! مصرعی است به وزن ِ فاعلاتن مفاعلن فعلن ( بحر ِ خفيف ِ مخبون ِ محذوف ) [8] . و ديگر اين که ، من اوستايی و پارسی ِ باستان و پهلوی و فهلوی و کردی هم نمیفهمم ، امّا وقتی با قطعه يا پارهشعری در اين زبانها و گويشها برخورد میکنم ، تمام ِ سلّولهای ِ وجودم به وجد میآيد . همچنان که ، وقتی اين قطعهی ِ طبسی را برای ِ دوستان ِ غير ِ طبسی ِ خود میخوانم ، به رقص میآيند !
امّا در پاسخ به آن ايراد ِ احتمالی ، به اين نکته و امثلهی ِ آن نمیتوان استناد کرد ؛ چرا که فاقد ِ قطعيّت ِ لازم است . و نياز پيدا میشود که قطعات ِ ديگری از شعرگونههای ِ گويش ِ طبس نيز ، مورد ِ طرح و بررسی قرار گيرد .
در يادداشتهای ِ بعدی ، بيشتر به اين موضوع خواهم پرداخت . اينجا ، همين اندازه بيفزايم که اصل و اساس ِ وزن در شعر ِ گويش ِ طبس ، چنان پابرجا و با خود ِ گويش درهمتنيده است که حتّی وقتی من ِ نوعی ِ گويشور ِ امروزی ( که از قضا به اوزان ِ عروضی تسلّط ِ نسبی دارم ، و يکی از عمده کارهايم بيتسازی ، و نيز نقد و تصحيح ِ اشعار ِ کهن ِ فارسی است ) شعری به گويش ِ زادگاه ِ خود میگويم ، بیآنکه تعمّدی در کار باشد ، وزن ِ منظوماتام کمابيش همانی درمیآيد که در ساير ِ اشعار ِ گويش هست !
------------------- 850711 [9]
&
کتابشناخت :
وزن ِ شعر ِ فارسی . دکتر پرويز ناتل خانلری ( استاد دانشگاه تهران ) . انتشارات ِ توس . چاپ ِ دوّم ، 1367 ؛ تيراژ 5500 نسخه .
?
پابرگها :
[I] « و برجمله قاعدهی ِ لغت ِ فارسی آن است که بيشتر ِ تغييرات ِ مستعمل را در همهی ِ ابيات ، که در وزنی گويند ، به يک نسق استعمال کنند ؛ به خلاف ِ عادت ِ تازیگويان . چه ، اين لغت ، احتمال ِ اختلاف ِ بسيار نکند . » ( معيارالاشعار ص 61 ) – [ پابرگ ، از دکتر خانلری است . ]
[1] کاملاً به اين نکته نوجّه دارم که در زمانهی ِ ما ، در « اين روزگار ِ تيره » ، از « اهمّيّت ِ ويژه داشتن » ِ شعرگونههايی ظاهراً بیارزش ، در گويش ِ محلّی ِ يک شهرچهی ِ دورافتادهی ِ محصور در ميان ِ کوير ، سخنگفتن ، ممکن است به متّهم و منتسب شدن ِ گوينده به خُلبودگی و ديوانگی ، در اذهان ِ امروزی بينجامد ؛ چرا که روزگار ِ ما ، به معنی ِ واقع کلمه ، روزگار ِ تار و تباه ِ بیفرهنگی ، و چيرگی ِ پوچی ، روزمرّگی ، و عربده و غوغاست .
جوامع ِ آدموار ِ جهان ، حتّی سرسریترين و کمارزشترين اشکال و وجوه و مسائل ِ مربوط به فرهنگ و تاريخ ِ کشور ِ خود را ، جدّی میگيرند ؛ امّا ما برعکس ، اصلیترين و مهمّترين جلوهها و مسائل و مباحث ِ فرهنگی و ملّی ِ خودمان را نيز ، سرسری گرفتهايم ؛ بلکه ، اهريمن حتّی به ما اجازه نمیدهد که لحظهای بهخود باشيم ، و بينديشيم .
از همه عجيبتر و دردناکتر اين است که ، همگان ِ ما به نوعی تسليم شدهايم ؛ و اين وضع ِ هولناک را ، نه تنها درک نمیکنيم ، که آن را کاملاً طبيعی میانگاريم . آری ، اين کاملاً طبيعی است که هزار و يک نکته و مشکل و گره و تاريکنای ِ فرهنگ و هستی ِ خود را پوچ و مسخره بينگاريم ؛ و شباروز شاهد و تماشاگر ِ آن باشيم ، که اهريمن ، از شش کانال ِ تلويزيونی و هزار و يک تريبون ِ ديگر ، چُس ِ مذهب صادر کند . به کجا ؟ به کلّهی ِ مبارک ِ من و شما ، و فرزندانمان . خيلی که زور زدهايم ، به ماهواره مجهّز شدهايم ، که در آن هشت کانال ِ فارسی ، اينبار ، گوز صادر میکنند ! ( البتّه ، در اين اواخر ، اندکاندک تلويزيون ِ امريکا و بعضی شبکههای ِ فارسیزبان ِ ديگر ، جايی شايسته باز کرده است ... )
[2] در اُرجوزههای ِ کهن ِ عربی نيز ، از اين قالب ِ ايرانی بهره بردهاند .
جای ِ ديگر [ در مقدّمهی ِ نقد ِ تصحيح ِ " مرتعالصّالحين " ، در کتابچهوارهی ِ " اندر باريکای ِ سخن ِ پارسی " ] ، دربارهی ِ اين قالب ِ شعری ، توضيحات ِ بيشتری دادهام ؛ امّا اين کتابچه هنوز انتشار نيافته . ( شهريور ِ 1382 ، اصل ِ نسخهی ِ دستنويس ِ آن را به خدمت ِ استاد شفيعی کدکنی فرستادهام ، تا نظر و راهنمايی ِ ايشان را جويا شوم ؛ امّا متأسّفانه ، تا به امروز ، هيچگونه پاسخی از سوی ِ آن بزرگاستاد نرسيده . بيم دارم که باعث ِ ناراحتی ِ ايشان شده باشد ؛ که گمان برده باشند مقصودم مقدّمه نوشتن ، معرّفی ، يا از اينگونه درخواستها بوده ! به هر حال . ) بهزودی ، يک نشر ِ الکترونيکی ارائه خواهم نمود .
و البتّه ، در اين باره – يعنی قوالب ِ شعری ِ کهن ِ ايرانی ؛ و به ويژه همين قالب ِ سهگانی - ، بحث و بررسی ِ نسبةً مفصّلی دارم ، که متأسّفانه در اين شرايط ِ دشخوار و کشنده ، فرصت و مجال ِ تلفيق ِ يادداشتها و نگارش ِ نهايی ِ آن ، وجود نمیيابد .
[3] اصل ِ نشانههايی که در کتابهای ِ فنّی ِ وزن ِ شعر بهکار میرود ، قدری با اين دو نشانه تفاوت دارد . در ميان ِ کاراکتر / سمبولهای ِ موجود در نوشتابزار ِ Word ، بهتر از اين را نيافتم .
[4] آنچه اين حدس و نظر را به گونهای جدّی درخور ِ تأمّل میسازد ، ازجمله ، يکی اين است که دکتر خانلری ، آنجا که در کتاب ِ « وزن ِ شعر ِ فارسی » به بررسی و معرّفی ِ " زحافات " پرداخته ، در اغلب ِ موارد ، يادآوری میکند که زحاف ِ مزبور ، جز در اشعار ِ سدهی ِ چهارم و پنجم ، و حدّ ِ اکثر تا سدهی ِ هفتم ، ديده نشده است ؛ و از آن به بعد نمونهای نداريم . و برای ِ چند مورد از زحافات ، جز در اشعار ِ بازماندهی ِ شاعرانی چون رودکی نمونهای نيافته .
[5] با حذف ِ « که » ، مصرع ِ سوّم نيز هشتهجايی ، و با مصرع ِ اوّل هموزن میشود . چه بسا ، اگر افراد ِ سواد دار ِ آشنا با وزن ِ شعر ِ رسمی ، به نقل و روايت ِ اين قطعه میپرداختند ، اين حذف را اعمال مینمودند ! امّا بايد دانست که در پژوهش ِ اشعار ِ عاميانه ، بايد به روايت ِ ناقلان ِ عامی پایبند بود ، و از هرگونه دخل و تصرّف ِ فضولانهی ِ فاضلانه دوری نمود . امثال ِ اين ترانکها ، اگر از صافی ِ قلم ِ فضلای ِ عادتزده ( با هر درجهای از فضل و فضول ) بگذرد ، از ارزش میافتد .
اتّفاقاً ، و از قضا ، همين اختلاف ِ وزن ِ مصرع ِ سوّم ، در « سهگانی »ها و برخی « چارپاره »های ِ گويشی ِ قديم ، از شاخصههای ِ مهمّ ِ ترانکها محسوب میشود ؛ و مشابه ِ آن را در برخی « فهلويّات » ِ کهن ( و نه روايتهای ِ رسمیکردهشدهی ِ آن ) نيز میتوان ديد .
[6] وزن ِ شعر ِ فارسی ، ص 261 – 260 .
[7] اين نظر و باور ِ نادرست ، بيش از شصت سال است که مردود شناخته شده ؛ و از جمله ، ملکالشّعرا بهار ، مقالاتی در روشنگری ِ اين زمينه از تاريکنای ِ فرهنگ ِ ايرانی نگاشته و منتشر نموده است .
[8] اين مکشوفه را در تاريخ ِ 14 / 4 / 81 ، بر حاشيهی ِ مقدّمهی ِ « رباعيّات ِ خيّام » ِ فروغی – غنی ( ص 19 ؛ چاپ ِ ع . جربزهدار ) يادداشت کرده ، و همچنين نوشتهام : بسيار بعيد مینمايد که رسول ِ الله سخنی گفته باشد که به طور ِ اتّفاقی ، بر اين وزن منطبق شده باشد ( مانند ِ برخی پارههای ِ قرآنی ، که بر اوزان ِ عروضی قابل ِ تقطيع است ) !..
نمیدانم چرا اين امکان و احتمال را بسيار بعيد دانستهام ! درحالی که اصلاً هم بعيد نيست !!
[9] شروع به تايپ : 860122 . پايان ِ تايپ : 860127 .
