Tuesday, October 28, 2014

دور از لَوِ جو!

دور از لَوِ جو!
(غزلچَه، به فارسی طُبَس)

گفتی لَوِ جوُ، واز دلِ زارِ مَه کباب شُ
حالِ منِ دور از لَوِ جوُ، زِرتِ خُراب شُ
از يادِ عَلَف ُ عَرَق ُ شُرشُر ُ خرکيف
صَد غم، به‌هجوم وَر دلِ تنگـ، پا دِ رکاب شُ
از تنگِ غروب، مَستِ سياه، عربدَه دُشتِم:
گورِ پِيَرِش کِردَه که شَوْ پَرِ غُراب شُ
کَيفِ جُوَنی، پلک مَزِنی، زِرتِ به‌گوزَه
دور از لَوِ جوُ، پيریِ ما، زهرِ عذاب شُ
وَرگردَه مَگُم کُشْ‌کِ زمانَه؛ چه گُيُم... هَی!
وَرگردِدَه، ک-ی غم به‌در از حدِّ نصاب شُ!
ای کفر! بُغَل‌کَش، دوهزار بوس دَری از مَه
چُت‌چُت دلُ‌م از زِرزِرِ ايـ اسلامِ ناب شُ!!

يک‌شنبه، 4 آبان 1393؛ 26 اکتبر 2014 

Monday, March 21, 2011

نوروز

(به فارسیِ گونه‌یِ طبسِ گيلکی)

نوروز بيمِده که شده روز و سال ِ نَو
نوم ِ خدا ! نگاه کُـ يره ، اِيـ کمال ِ نو

دنيا مگی به‌غيظ بِتُمبُنده بـُ خَزُو
راس کردَه واز بُهار ، به رنگ و جمال ِ نو

از‌بس هوا خوشَه ، مَدِرِزگُم که : دَخَّوُم ؟
يا از مخيّلَه‌م ، مَجَهَه احتمال ِ نو !؟

واگردِدَه به راس بِهِش ، مَه دِ کُرغِشُم
حُور-ن همَه به دَورُم و ، ازدم غزال ِ نو

هر دم دِلَن مَخَه که نگاهَن به گُل بِشَه
هر روز ور دِلَن مَزِنَه صد خيال ِ نو

( نه اوُ خيار ِ سَوز ؛ خدا مرگُم ؛ اَی نِنَه
يه‌کم جِلَو دُهُم ، مَگَه چَمبَرخيال ِ نو !! )

ور هرج ِ راه مَری ، مَبِنِی تکّه‌های ِ ماه
يَگ‌تا رِ خَم کُنُم ، که بِلَيسُم هلال ِ نو !

نارنج و پُرتُغان ، به بُهارای ِ کم‌کَمُوک
عدر-‌اُدکُلُن زِدَه‌ن ؛ بِرِسی يَعن ِ سال ِ نو

ور باغ ِ گُلشَنَن همه مردم دِ راه و رَوک
پُر قَهقِريچ ِ خندَه وُ بَی قيل‌و‌قال ِ نو

ازبس که نَوشُدَ همه‌جايی بُدَه ، دِ شَو
بُوه اِندَزَه شغالِ اگر ، هَه شغال ِ نو

شاعر اگر که چاپ ِ خُوهَه ور اَوِندَزَه
نهرَين چاقَه ؛ ورمَدَرَه هر مُحال ِ نو

نوروز ، بی ، چه حال ِ به دنيا دِدَه ، يَره
ورخی تو هم ، که ور تو خورَه اِيـ شمال ِ نو

بادِش فَرَح فَرَح ، به صفای ِ دِلَن مَرَه
دل‌ها هوايی‌يَه ، که دَرَه پَر و بال ِ نو

القصَّه ! فصل ، جُو مَدَهَه ، محض ِ عشق‌و‌حال
نِی دور و بر جُوُو ؟ - يره ، پير و پتال ِ نو !

مُرث ِ شرابَه زَ ، که مَگَن کهنگی‌ش بِهَه
گُه خوردَه اوُ که گفتَه : به نوروز ، عيال ِ نو

اِيـ جُور اگر بِشَه خُ ، زَ هم پاش چُلاق نِی
تو پُندَری دلِ‌ش نِمَخَه لُکّ ِ تال ِ نو ؟!

يا پُندَری که سير نشدَه از تو گُه‌رِدَه
داغ ِ هوس به دل نِدَرَه از رجال ِ نو !؟

دَيفال اَندَو از بر ِ خود کِردَ ، راحَتَه
دوُرَه ولی – قبول کـُ – از اعتدال ِ نو

يَه مشت ِ چَرت و پَرتِ به‌هم‌بافتَه‌ن ، قديم
مَه قائلُ‌م ولی به حَروُم و حَلار ِ نو

دين ، دين ِ خُرّمَه ؛ نه مه از پيش ِ خود مَگُم
آزادی‌يَه وُ پيش‌رَوی ، تا مآل ِ نو

هرکه دِلِ‌ش مَخَه ، بِدَهَه وُ کُنَه . هَمی !
مالَه وُ اختيار ، دِ سِلک و رُوال ِ نو

يَکِ ولی اگر پی ِ زورگا بِشَه ، دِگَه
گُربَه مَخَه ، وُ دستَه‌ی قَپُّو ؛ جُوال ِ نو !

اِيـ دين ِ ما خُ روشَنَه : آزادی‌يَه وُ عشق
اوُ کُهنه دين ِ تو چه بُدَه ؟ هَه ؟ - وبال ِ نو !


شَيطُو مَگَه که ورخِزُم و ، خود رِ نَو کُنُم
تا کَی گُيُم که وانَنِشُندَه‌م نهال ِ نو

دَر ِ دِلُ‌م به پَهن کُنُم وا ؛ به‌در‌کُنُم
از قافيَه دِلُ‌مْ ، غم ِ کهنَه ، ملال ِ نو


ديدُم به باغ ِ گلشَنِمُو ، يَک ِ نصپ ِ شَوْ
يَه بُرّ ِ دختَر و زَ ، همَه اهل ِ حال ِ نو

پِندُشتُم اوَّلِ‌ش ، گُذَری وُ مسافرَن
وَر شهرِمُو گُمُو نِمَبُردُم مُجال ِ نو

ديدُم ولی ، همَه طُبَسی‌های ِ زِق بُدَن
صَد آفَّری ! طُبَس ِ جديد و خصال ِ نو !

در انتقال ِ کهنَه به نَو ، اصلِکار زَنَه
بَين ِ زنَه وُ دينِ نبی ، اِيـ جدال ِ نو

زَ مَتَّنَه که خود رِ وُ ما رِ خُلاص کُنَه
از شرّ ِ گند ِ دينِ مُبين ، با مقال ِ نو !

شاعر مگَه : اميدِ بِه از پيشْ‌خوردِيَه
ما هم همی مَگِم ؛ که اميدَه به فال ِ نو

امسال ، سال ِ راحتی از شرِّ دين بِشَه
بلکَم به عمرِ ، بوی ِ بِرِم از وصال ِ نو !!

فروردين ِ 1388

Sunday, September 20, 2009

پَن دُ بَيتُو

پنج دوبيتی ؛ به فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ِ گيلکی
به اَو کِر ترکَه ، وابيلا نَکِردُم
مَخواستَن بِمکُشَن ، حاشا نَکِردُم
دِلُم چُدچُد شُ ، از تَرکَه نِگاهِش
به يَه آهِ ، لَو از هم وا نَکِردُم !
z
مَگَن عشق و جُنون از يَه قُماشَه
دُرُستَه ؛ هَردُش از قَد ُ بَلاشَه !
نگاهِش اختياردار ِ دِلُم شُ
خودِش ، واز ، اختياردارِش کُکاشَه !!
z
نَخَکِر اُو کُکايُوش رحمِ وَر مه
مگر صبرِ کُنُم تا وَختِ خَرمه
بِرَه گندم دِرَو ، قِنِّش بِدُرَّه
به غير از ايـ ، دُهُم زهرِش مگر مه !
z
دِلُم بِبُّردَه واز ايـ بنت ِ حَيَّه
دِلُم بِبُّردَه وُ ، واديد نِمَيَّه
خدايا ايـ دل ِ وامُن بِتَرکی
مَگُم يَه وَخ مَرَه بِلکُل بِنَيَّه ؟!
z
شَو ِ تار ِ زِمِستُونَه دل ِ مَه
کُدُو دل ؟ کُود ِ اَرمُونَه دل ِ مَه
گُيه رحمِ کُنَه ، احوالِ پُرسَه
فِداد رُم دُختِرَو ، خُونَه دل ِ مَه !!

"
870213

$
JPG
به فارسی ِ رسمی :

به آب کرد ترکه [ را ] ؛ واويلا نکردم
می‌خواستند به‌م‌کشند ( بکشندم ) ؛ حاشا نکردم
دل‌ام ... ( پاره‌پاره ) شد ، از ترکه‌ی ِ نگاه‌اش
به يک آهی ، لب از هم وا / باز نکردم !
z
می‌گويند عشق و جنون از يک قماش است
درست است ؛ هردو اش از قدّ و بالاش است ( قدّ و بالای ِ اوست )
نگاه‌اش اختياردار ِ دل‌ام شد
خودش ، باز ، اختياردارش کاکاش است ( کاکای ِ اوست = برادر ِ اوست ) !
z
نخواهد کرد آن کاکايک‌اش ( = برادرک‌اش ) رحمی بر من
مگر صبری کنم تا وقت ِ خرمن
برود گندم‌درو ، کون‌اش بدرّد
به غير از اين ، دهم زهرش مگر من !!
z
دل‌ام [ را ] ببرده باز اين بنت ِ حيّه
دل‌ام [ را ] ببرده ، و با ديد نمی‌آيد
خدايا ، اين دل ِ واماند ( = وامانده ) بترکيد
می‌گويم يک‌وقت می‌رود ( = می‌شود = امکان دارد ) [ که ] بالکُل بنيايد ( = نيايد ) ؟!
z
شب ِ تار ِ زمستان است دل ِ من
کدام دل ؟ کود ِ ( = توده‌ی ِ ) اَرمان ( = آرمان = حسرت ) است دل ِ من
گوييد ( = بگوييد ) رحمی کند ، احوالی پرسد ( = بپرسد )
فدات روم ( = فدای‌ات شوم ) دختر... ( = آی دختر ) ؛ خون است دل ِ من !

Monday, November 26, 2007

نُخ

( بررسی ِ يك واژه )


نُخ / nox
[ = - ؟ ؛ نَخ ]
= مشهور ( نياز به معنی‌كردن ندارد ! )


تا كنون ، در غير ِ طبس ، اين تلفّظ را نشنيده‌ام . در متون هم نديده‌ام ( مگر اين‌كه فراموش كرده باشم . ) . شايد در گويش ِ مشهدی نيز چنين باشد [1] . بايد پرسيد . امّا مشهدی‌ها بسيار زودتر و وسيع‌تر از ما طبسی‌ها ، پروژه‌ی ِ ترك ِ گويش ِ خود ، و تبديل ِ آن به گونه‌ی ِ گفتاری ِ معيار را آغاز كرده‌اند . بنا بر اين ، بايد دقيق پرسيد ؛ و حتّی‌الامكان از پيرها و بی‌سوادها ؛ و از محلّات ِ قديمی ِ پايين ِ شهر .

و امّا ، سند ِ زير ، به روشنی ِ تمام ، وجود ِ اين تلفّظ را ، در فارسی ِ كهن ( دست ِ كم در پاره‌ای از مناطق ؛ و حدّ ِ اقل ، منطقه‌ی ِ شاعر ِ اين ترانه ) اثبات می‌كند :
چون ذَرّه بخورشيد بِنور ِ رُخ ِ تو
روزان و شَبان همی‌دوَم بَر نَخ ِ تو
گر فَرد شوم من أز رخ ِ فرُّخ ِ تو
آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو
[ نامه‌های ِ عين‌القضات ؛ بخش ِ دوّم ، ص 10 ]

اعمال ِ شكل ( زير و زبرها ) از اصل ِ متن ِ چاپی است . به‌درستی نمی‌توان دانست كه اين فتحه ( روی ِ نون ِ " نَخ " ) ، از مصحّحان است ، يا به رعايت ِ نسخ ِ خطّی ِ قديمه .

با نگاهی به معدود صفحات ِ گراور ِ نسخه‌ها [ كه در پيشانه‌ی ِ بخش ِ دوّم ارائه شده ] ، می‌توان ديد كه برخی از نسخه‌ها ، نيمه مشكول است ( مانند ِ نسخه‌ی ِ P [ پاريس ] – ص 26 ) .
در هر حال ، اِعمال ِ شكل ِ فتحه در اين فقره ( نخ ) ، از هر كه باشد [ كاتب / كاتبان ، يا مصحّحان ] ، غلط ِ محض است . واژه‌ی ِ « نخ » در اين‌جا ، به ضمّ ِ اوّل مورد ِ نظر ِ شاعر بوده . ( ضمن ِ اين‌كه ، يك نسخه - N – " فخ " ، و نسخه‌ی ِ ديگر - M – " رخ " داشته ، كه البتّه در بحث ِ ما قابل ِ طرح نيست . )

اين تلفّظ ، چنان‌كه در گونه‌ی ِ [ = گويش ِ ] طبس داريم ، گويا در برخی مناطق ِ ديگر نيز ، به ضمّ ِ اوّل تلفّظ می‌شده ؛ و سراينده‌ی ِ ترانه‌ی ِ مزبور ( كه احتمالاً بايد خود ِ عين‌القضات بوده باشد ) ، به استناد ِ همين تلفّظ ، آن را با « رُخ – فرُّخ – پاسُخ » قافيه كرده است .
چنان‌چه مانند ِ متن ِ چاپی ، به تلفّظ ِ مفتوح قائل شويم ، شعر ‹ ايراد ِ قافيه › پيدا می‌كند . ايرادی كه به‌هيچ‌نحو قابل ِ توجيه نيست . [ برای ِ مورد ِ مشابه ، به اين يادداشت ِ نگارنده - « نكته‌ای در قافيه » - مراجعه كنيد ... ]

860819

œ
پس نگاره :
لحظاتی پس از نگارش ِ يادداشت ، محض ِ احتياط و اطمينان ، به فرهنگ ِ معين نگاه كردم . معين ، يك درآيه‌ی ِ مستقل ، به « نُخ » اختصاص داده :
نخ nox ( اِ. ) قدم بر قدم رفتن دنبال ِ كسی ( جها. ، رشيدی ، برهان ) :
« چون ذرّه به خورشيد به نور ِ رخ ِ تو
روزان و شبان همی‌دوم بر نخ ِ تو . »
« گر فرد شوم من از رخ ِ فرّخ ِ تو
آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو . »
( عين‌القضاة همدانی ، جها. ، رشيدی )

ضح – رشيدی گويد : « و درين تأمّل است ، چه معنی ِ تار ِ ريسمان و ابريشم نيز مناسب است ؛ و ضمّ ِ نون ( نخ ) به‌جهت ِ قافيه باشد . » هدايت در انجمن‌آرا ، پس از نقل ِ قول ِ رشيدی گويد : « رشيدی را سخن سبك است و جای ِ سخن نيست . » و سراج نيز ، در اعتراض بر رشيدی نويسد : « اين توجيه در شعر ِ استادان ، كلام را از پايه‌ی ِ بلاغت افكندن است ؛ و مجوَّز شدن ِ ضمّ ِ نون ، به‌جهت ِ قافيه ، در حق ِ استادان بسيار مستبعد است . » و مؤلّف ِ فرهنگ ِ نظام ، پس از نقل ِ قول ِ اخير ، گويد : « از شاعر ِ استادی مانند ِ خان‌آرزو ( مؤلّف ِ سراج ) ، چنان اعتراض عجيب است ؛ چه ، اساتذه‌ی ِ قديم ِ ما ، در ضرورت ِ شعر ، تغيير ِ [ حركت ِ ] قافيه را جايز می‌دانستند . » با اين‌حال ، نخ ( nox ) به معنی ِ ( nax ) يعنی تار ِ ريسمان و ابريشم ( قول ِ رشيدی ) در بيت ِ مورد ِ بحث ، معنای ِ محصّلی ندارد .
[ پايان ِ نقل از فرهنگ ِ فارسی ِ معين ]

در لغت‌نامه نيز ، اين لفظ ، طی ِ درآيه‌ای مستقل ذكر شده :
نُخ . [ نُ ] ( اِ. ) قدم بر قدم رفتن از دنبال ِ كسی . ( از برهان ) ( از فرهنگ ِ نظام ) ( از آنندراج ) ( از انجمن‌آرا ) ( از جهانگيری ) .
رفتار ِ قدم به قدم ( ناظم‌الاطبّاء ) :
چون ذرّه به خورشيد ز نور ِ رخ ِ تو
روزان و شبان همی‌دوم بر نخ ِ تو
گر فرد شوم من از رخ ِ فرّخ ِ تو
آواز دهی ، عدم دهد پاسخ ِ تو
عين‌القضاة ( از جهانگيری ) [2]

( يادآوری :
در مصرع ِ نخست ، ضبط ِ لغت‌نامه ، مختصر تفاوتی دارد : به نور ِ رخ / ز نور ِ رخ .
در فرهنگ ِ جهانگيری ، چاپ ِ دكتر عفيفی ، همان « به نور ِ رخ » آمده . شايد ضبط ِ لغت‌نامه متّكی به نسخه‌ی ِ خطّی متفاوتی از فرهنگ ِ مزبور بوده باشد . )
z
چنان‌كه ملاحظه می‌شود ، در چندينی از فرهنگ‌های ِ كهن ( و مشخّصاً ، از جهانگيری – سده‌ی ِ 11 ‍‍‍‍[ تأليف : 1005 تا 1017 هجری ِ قمری ] به اين‌سو ) برای ِ اين لفظ [ كه گويا شاهد ِ ديگری جز همين ترانه‌ی ِ منقول در " نامه‌های ِ عين‌القضاة " نيز نداشته ! ] ، وجه ِ مستقل ، و معنای ِ خاصّی قائل شده‌اند .
در اين فقره ، و توضيحات ِ مندرج در فرهنگ ِ معين ، چند غلط و نكته‌ی ِ كوچك و بزرگ هست ، كه يك‌به‌يك شرح می‌دهم :
1 . به فرض ِ پذيرفتن ِ وجه ِ مستقل و جدا از " نَخ / nax " برای ِ اين لفظ ، معنايی كه در اين دو فرهنگ ِ معتبر ( لغت‌نامه و معين ) ذكر شده [ و در جهانگيری و برهان نيز ، همين آمده ؛ و لابد در ساير ِ منابع ِ يادشده‌ی ِ دهخدا و معين ( يعنی رشيدی و سراج و هدايت ) نيز ، همين باشد ] ، به‌نوعی ، ايراد دارد . با اين معنی ، بايد تركيب ِ فعلی ِ « بر نُخ ِ كسی دويدن » در مدخل می‌آمد !
با معنای ِ ياد‌شده ، بايد « نُخ » را به معنی ِ « پی ، گام ، قدم ، ... » گرفت .
2 . همان‌گونه كه در اصل ِ يادداشت توضيح داده‌ام ، « نُخ » در اين بيت ، همان واژه‌ی ِ « نَخ » است . موارد ِ اختلاف و تفاوت ِ تلفّظ ، در گونه‌های ِ زبانی ، يكی و دوتا نيست .
3 . در نظم و نثر ِ كهن ، موارد ِ بسيار می‌توان يافت كه شاعر يا نويسنده ، واژه‌ای را مطابق ِ تلفّظ ِ معمول در گونه‌ی ِ زبانی ِ خود آورده . فی‌المثل ، اگر خواننده‌ای ناآگاه ، در يك نسخه‌ی ِ كهن ، " جُوان " ، " سُوار " ، " رُوان " ، ... ببيند ، لابد بلافاصله نويساننده را به بی‌سوادی متّهم نموده ، و يحتمل ، ضمّه‌ها را به فتحه اصلاح خواهد نمود ( چنان‌كه بسيارانی از كاتبان ِ ادوار ِ گذشته و بسياری از به‌اصطلاح مصحّحان ِ امروز ، چنان كرده‌اند و چنين می‌كنند ! ) ؛ حال‌آن‌كه ، اين تلفّظ – افزون بر آن كه قدمت ِ بسيار دارد ، و تلفّظ ِ پهلوی ِ اين واژه‌هاست – در بسياری از نسخه‌های ِ كهن ديده می‌شود ؛ و نمی‌توان به صرف ِ اختلاف ِ آن با تلفّظ ِ معمول و معيار ، آن را نادرست انگاشت . همچنان‌كه ، در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ، اكنون نيز ، " جُوُو(ن) " ، " سُوار " ، " رُوُو(ن) " ، ... می‌گوييم !
4. رشيدی كاملاً درست فهميده ، كه می‌گويد : « معنی ِ تار ِ ريسمان و ابريشم نيز مناسب است . » ؛ امّا در دمباله ، گپ ِ بيهوده و نادرست آورده – كه ضمّ ِ نون را به‌جهت ِ قافيه دانسته !
5 . بدون ِ مراجعه به انجمن‌آرا ، نمی‌توان دانست كه هدايت كدام سخن ِ رشيدی را سبك دانسته ( نكته‌ی ِ معنايی را ؛ يا نكته‌ی ِ مربوط به قافيه را ؟ ) !
6 . اعتراض ِ مؤلّف ِ سراج ( خان‌آرزو ) بر رشيدی ، كاملاً به‌جاست . ( اعتراض ِ وی به نكته‌ی ِ قافيه مربوط است . ) اين‌گونه از تغيير ِ حركت ِ قافيه ، از غلط‌های ِ مسلّم ِ قافيه به‌شمار می‌رود ( غلط ، نه عيب و ايراد ! ) ؛ و در سخن ِ استادان ِ نظم ِ فارسی ، مشابه ِ آن را نمی‌توان يافت . يعنی هيچ شاعر ِ استادی را نمی‌يابيد كه « رُخ - فرّخ - پاسُخ » را با « نَخ » قافيه كرده باشد .
7 . سخن ِ مؤلّف ِ فرهنگ ِ نظام ( سيد محمّدعلی داعی‌الاسلام ) ، كاملاً نادرست است . نمی‌دانم در كجا ديده كه " اساتذه‌ی ِ قديم ِ ما ، در ضرورت ِ شعر ، تغيير ِ [ حركت ِ ] قافيه را جايز " دانسته باشند .
تغيير در حركت ِ قافيه ، مجاز است ؛ امّا به‌شرط ، و در وضعيّت‌های ِ خاص ؛ نه در چنين موردی ! ( بنگريد به يادداشت ِ نگارنده : « نكته‌ای در قافيه » در " اندر تاريكای ِ زبان ِ پارسي " . )
8 . و امّا ، سخن ِ دكتر معين نيز درست نيست ؛ كه می‌گويد : « نخ ( nox ) به معنی ِ ( nax ) يعنی تار ِ ريسمان و ابريشم ( قول ِ رشيدی ) در بيت ِ مورد ِ بحث ، معنای ِ محصّلی ندارد . » .

}
به نظر ِ من ، واژه‌ی ِ مركزی ِ اين تركيب ِ فعلی ، همان « نَخ » ِ فارسی ِ رسمی است ، كه در گونه‌ی ِ زبانی ِ شاعر ( عين‌القضات باشد يا هر كس ِ ديگر ) ، به صورت ِ « نُخ » بوده ( همچنان‌كه در گونه‌ی ِ طبس داريم ) ؛ و شاعر ، همان وجه ِ گونه‌ای را در شعر ِ خود به‌كار برده . ( می‌توان گفت كه اگر تنگنای ِ قافيه در كار نمی‌بود ، شايد هرگز از اين تلفّظ ِ محلّی استفاده نمی‌كرد ! )
از نظر ِ من ، اين كار هيچ عيب و ايرادی ندارد ؛ الّا اين‌كه اين‌همه بزرگان ِ بزرگوار را به مخمصه افكنده : جهانگيری ، رشيدی ، صاحب ِ برهان ، خان‌آرزو ، هدايت ، داعی‌الاسلام ، ناظم‌الاطبّاء ، مؤلّف ِ آنندراج ، و سرانجام علّامه دهخدا و دكتر معين را !
آخر ، مرد ِ حسابی ! چرا بايد طوری شعر بگويی كه چندينی از بزرگان ِ ادبا به زحمت بيفتند ؛ و يك مدخل ِ زايد و نادرست به فرهنگ‌ها افزوده شود ؟! فكر نكردی اگر اين بی‌سواد – حكيم سهرابی – پيدا نمی‌شد ، چه بسا ، صد سال ِ ديگر هم اين مدخل ِ بی‌مداخل همين طور بيهوده در فرهنگ‌ها جا خوش می‌كرد !!

}
نهايةً اين‌كه ، تركيب ِ فعلی ِ " بر نُخ / نَخ ِ كسی دويدن " را می‌توان اين‌گونه معنی كرد :
بر چرخ و دوك ِ كسی رشتن ( البتّه ، اين در گويش ِ طبس كاربرد و كاركرد ِ معنايی ِ ديگری دارد ؛ امّا به اين معنا هم می‌توان به‌كار بُرد ... ) ،
دُمب وَر دُمب ِ كسی رفتن ،
سر در پی ِ كون ِ كسی داشتن ،
به كسی متّصل بودن ،
در صف ِ كسی بودن ،
وابسته بودن ،
...

يكی از معانی ِ " نَخ " كه در فرهنگ‌ها ذكر شده ، چنين است : « دوّم ، صف ِ لشكر و جز آن باشد » [ جهانگيري ] ؛ « و به معنی ِ جرگه و صف ِ لشكر و مردم هم آمده است » [ برهان ] .

پايان ِ نگارش :
1 و ده دقيقه‌ی ِ بامداد ِ پنجم ِ آذر 1386 [3]


&
كتاب شناخت :
برهان قاطع . محمّد‌حسين بن خلف تبريزی . به اهتمام ِ دکتر محمّد معين . انتشارات ِ امير‌کبير . پنجم ، 1376 .
فرهنگ ِ فارسی . تأليف ِ دکتر محمّد معين . انتشارات ِ امير‌کبير . چاپ ِ هشتم ، 1371 .
فرهنگ ِ جهانگيری . مير‌جمال‌الدّين حسين انجو شيرازی ( تأليف : 1005 تا 1017 هجری ِ قمری ) . ويراسته‌ی ِ دکتر رحيم عفيفی . انتشارات ِ دانشگاه ِ مشهد . ‌دوّم ، 1359 .
نامه‌های ِ عين‌القضات ِ همدانی . ( دو بخش ) به اهتمام ِ علينقی منزوی – عفيف عُسيران . کتاب‌فروشی ِ منوچهری و کتاب‌فروشی ِ زوار . چاپ ِ دوّم ، 1362 . ( با موافقت ِ مصحّحان ؛ و با نظارت و اصلاح ِ حسين خديو جم ) ( چاپ ِ اوّل ِ اين کتاب در « بنياد ِ فرهنگ ِ ايران » [ مؤسّسه‌ی ِ مطالعات و تحقيقات ِ فرهنگی ] چاپ شده است . )

?
پابرگ‌ها :
[1] حتّی به نظرم می‌رسد كه تلفّظ ِ مشهدی ِ آن « نوخ » باشد ؛ به اشباع ِ ضمّه .
[2] و نيز رجوع به فرهنگ ِ رشيدی و انجمن‌آرا شود . ( پابرگ از لغت‌نامه )
[3] كاملاً شخصي :
امشب را می‌خواستم زود بخوابم كه باز فردا خواب نمانم و همسرم در مغازه دست تنها نباشد . امّا انگار اين كتاب و كاغذ و قلم و وبلاگ و ... ، دست از سر ِ ما برنمی‌دارد . تازه ، در مغازه هم ، يك ريز به لوازم التّحرير و عروسك و اسباب بازی ور می‌روم ... !
بروم كپّه گذاری كنم كه ... وای دده‌م وای ! فردا كلّی كار ِ ديگر هم دارم . بايد ببينم برای ِ اين‌همه چك ِ سررسيد رسيده‌ی ِ خالی‌الحساب ، چه خاكی بايد به سرم بريزم . خاك ِ رُس نباشد ، گو خاك ِ كُس باد !!
بزرگوار ِ خواننده ! بايد بر من ببخشاييد . شوخی می‌كنم كه اندكی بخنديد و به خاطر ِ اين مطالب ِ خشك و بی‌ارزنده ، فحش‌باران‌ام نكنانيد ...


Ê

Tuesday, April 17, 2007

ترانک‌های ِ گويشی

شعر ِ گويش ِ طبس ، هم در وزن با شعر ِ رسمی ِ فارسی تفاوت دارد و هم در قوالب . ترانک‌ها ( شعرگونه‌ها ) ی ِ گويش ، غالباً مصرع‌های ِ کوتاه ( مثلاً 8 – 7 هجايی ) دارد ؛ و تعداد ِ مصرع‌ها نيز ، اغلب از 5 لت و 6 لت بيشتر نيست . هم‌چنين ، معدودی از اين ترانک‌ها ، منحصراً در قالب ِ بسيار کهن ِ ايرانی ِ « سه‌گانی » سروده شده است .
برخی از اين شعرگونه‌ها – که کهن‌تر و يا عاميانه‌تر به نظر می‌رسد - ، هم به حيث ِ وزن ، و هم از نظر ِ قالب ، اهمّيّت ِ ويژه‌ای دارد . [1] اين اهمّيّت ِ ويژه از آن روست که اولّاً برخی از شعرگونه‌های ِ مزبور ، ممکن است از روزگارانی بسيار دور برجای مانده باشد ؛ ثانياً در اين شعرک‌ها ، وزن و قالب ، گاه کامل ، و گاه به طور ِ نسبی ، همان است که در روزگاران ِ پيشين بوده . مختصر مقايسه‌ای ميان ِ برخی شعرگونه‌های ِ گويش ، با نمونه‌هايی از کهن‌ترين اشعار ِ بازمانده‌ی ِ فارسی ِ دری – از گونه‌ی ِ « هجويّه‌ی ِ يزيد بن مفرّغ ِ حِميَری » - ، قدمت ِ وزن و قالب ِ اين شعرگونه‌ها را آشکار می‌سازد .

قطعه‌ای که اينک به طرح و بررسی ِ آن می‌پردازم ، به نظر ِ من ، موردی بسيار ارزشمند به شمار می‌آيد . از آنجا که اين قطعه ، چيستان‌وار و لُغَزگونه است ، آن را با عين ِ حکايت‌واره‌ای که در خاطره‌ی ِ من با آن پيوستگی دارد ، يک‌جا نقل می‌کنم :
مادربزرگ ِ پدری‌ام – ربابه‌سلطان سهرابی - ، زن ِ بسيار شوخ و مهربانی بود . دست ِ کم با ما بچّه‌ها زياد شوخی می‌کرد . روی‌مان به او باز بود ، و وقت و بی‌وقت با او شوخی می‌کرديم و سر‌به‌سر می‌گذاشتيم . آن روزها در طبس ، در فصل ِ زمستان ، همه در اطاق ِ زمستانی‌شان کرسی می‌گذاشتند . بی‌بی که به‌هر‌حال سنّ‌و‌سالی داشت ، پير شده بود ، گهگاه باد و بودی رها می‌کرد ، و ما بچّه‌ها لای ِ لحاف‌کرسی را بالا می‌انداختيم و اعتراض می‌کرديم که :
- بی بی ! باز ول کردی !!
می‌خنديد ، و اين ترانه را – که من فقط از او شنيده‌ام ، و تا به امروز کسی را نديده‌ام که آن را بلد باشد ؛ مگر در دور و اطراف ِ خود ِ من ، که از من شنيده باشد – می‌خواند :

[ اَخِه نِنَه‌جُو ]
مُرغِيَه ، کِشِش کُنُم ؛
گُربَيَّه ، پِشِش کُنُم ؛
وَخت ِ که مَيَّه چِش کُنُم ؟!


[ axe nenæ-ju ]
Morgheyá , kešeš konom ;
Gorbáyyá , pešeš konom ;
Vaxte ke mæyyá češ konom ?!


[ آخر ننه‌جان ]
مرغی است ، کيش‌اش کنم ؛
گربه‌ای است ، پيش‌اش کنم ؛
وقتی که می‌آيد ، چه‌اش کنم ؟!

( [ آخر ننه‌جان ] مرغی است که او را کيش بکنم ؛ گربه‌ای است که او را پيشت بکنم ؛ وقتی که می‌آيد چکارش بکنم ؟! )

شعری است در نهايت ِ پختگی و استحکام ؛ با حدّ ِ اعلای ِ موسيقی .
بديهی است که در اين گونه اشعار ، نبايد به معنا و مضمون ِ بعضاً نازل ِ آن نگريست . بحث ِ ما بر سر ِ تعريف ِ شعر و تقسيم‌بندی ِ انواع ِ آن نيست ؛ بلکه می‌خواهيم اين قطعه را به حيث ِ وزن و قالب ، و برخی ويژگی‌های ِ ديگر ، مورد ِ بررسی قرار دهيم . فرقی نمی‌کند که نام ِ آن را چه بگذاريم : شعر ، شعرگونه ، ترانک ، شعر ِ عاميانه ؛ و يا هر نام و عنوان ِ ديگر . ( جستن ِ نام ِ مناسب و دقيق ، برای ِ اين‌گونه از منظومات ، به بحث ِ کلّی ِ ديگری مربوط می‌شود ... )
شعری است در قالب ِ بسيار کهن ِ سه‌گانی ، که از قوالب ِ پُر کاربرد ِ شعری در ايران ِ کهن به شمار می‌رود . [2] سه مصرع ِ کوتاه ، که اوّلی و دوّمی 7 هجايی ، و مصرع ِ سوّم ، هشت‌هجايی است :

- ^ - ^ - ^ -
- - - ^ - ^ -
- ^ ^ - - - ^ -

( نشانه‌ی ِ « - » برای ِ هجای ِ بلند ، و نشانه‌ی ِ « ^ » برای ِ هجای ِ کوتاه . ) [3]
اگر به جای ِ نشانه‌های ِ هجايی ، افاعيل ِ مرسوم ِ عروض بگذاريم ، وزنی به گونه‌ی ِ زير خواهيم داشت :

فاعلن مفاعلن
مفعولن مفاعلن
مفتعلاتن فاعلن / مفتعلن مستفعلن

( نکته ، و يادآوری : هجای ِ سوّم در دو مصرع ِ 1 و 2 ، و هجای ِ پنجم ِ مصرع ِ سوّم را کوتاه هم می‌توان انگاشت ؛ که البتّه تفاوت ِ چندانی در وزن ِ قطعه ايجاد نمی‌کند : 1 . فاعلُ مفاعلن 2 . مفعولُ مفاعلن 3 . مفتعلاتُ فاعلن / مفتعلن مفاعلن )

ممکن است کسی به استناد ِ تغيير و تبديل‌های ِ مجاز شمرده‌شده‌ی ِ عروض [ زحافات ] ، که اصطلاحاً به آن « اختيارات ِ شاعری » می‌گوييم ، وزن ِ اين قطعه را وزن ِ " عروضی " به شمار آوَرَد . امّا ، به نظر ِ من نيازی به اين کار نيست ؛ بلکه حتّی ، باعث ِ گمراهی ِ ما نيز می‌شود . تغيير و تبديل‌های ِ هجايی وقتی مجاز است که غزل يا قصيده‌ای در کار باشد ؛ و به هر حال ، چند بيتی داشته باشيم . در اين صورت ، اگر فی‌المثل در همه‌ی ِ مصرع‌ها " فاعلن " باشد ، و در يک يا چند مصرع ، در جاهای ِ مختلف – و نه پشت ِ سر ِ هم - ، " مفعولن " بيايد ، پذيرفتنی است ؛ نه اين که در يک شعر ِ کلّاً سه‌مصراعی – آن‌هم مصرع‌هايی به اين کوتاهی ! - ، در هر مصراع يک‌جور افاعيل ِ خاص داشته باشيم ! از نظر ِ من ، به اين نمی‌توان « تغيير و تبديلات ِ مجاز » گفت ؛ بلکه ، شعری است با سه مصرع ِ مختلف‌الوزن .
حتّی به نظرم می‌رسد ( و اين ، نکته‌ی ِ نسبةً مهمّی است ) که در اصل ممکن است مجاز شمردن ِ اين برخی تغيير و تبديل‌ها ، در سير ِ تطابق ِ " وزن ِ هجايی ِ کهن " با " وزن ِ عروضی " پديد آمده باشد . به اين صورت ، که اشعاری داشته‌ايم در اوزان ِ غير ِ عروضی ، و وزن ِ اين‌ها " عروضی " انگاشته شده ؛ امّا به طور ِ دقيق مطابق نبوده ؛ و برای ِ توجيه ، به اين گونه‌ی ِ خاص از توضيح متوسّل شده‌ايم ، که : گاه می‌توان به جای ِ فاعلاتن ، " فعلاتن " ، و يا به جای ِ فاعلن ، " مفعولن " ، و ... به کار برد .
البتّه ، اين موضوع ، نيازمند ِ تأمّل ِ بيشتر ، و بررسی ِ دقيق‌تر ِ اشعار ِ کهن ِ فارسی است . [4]

در قطعه‌ی ِ مورد ِ بحث ، مشکل ِ ديگری هم وجود دارد ، و آن هجای ِ اضافه‌ی ِ مصرع ِ سوّم است . يعنی به فرض که تبديل ِ فاعلن / مفعولن ِ مصرع ِ اوّل و دوّم را بپذيريم ، مصرع ِ سوّم به‌هيچ‌نحو قابل ِ توجيه نيست . [5] و برعکس نيز ، چنان‌چه مصرع ِ سوّم را اصل بگيريم ( اگرچه منطقی نمی‌نمايد ! ) و وزن ِ دو مصرع ِ ديگر را " زحافاتی برآمده از وزن ِ مصرع ِ سوّم " بينگاريم ، باز هم فرقی نمی‌کند ، و مشکل ِ اصلی همچنان برجاست ؛ و آن اين است که کاربرد ِ زحاف ، بايد معدود و از گونه‌ی ِ استثناء باشد .

دکتر خانلری ، در بحثی که راجع به اين موضوع نموده ، پس از شرح ِ انواع ِ ازاحيف ، می‌نويسد :
« امّا از اين حيث ، فرقی فاحش ميان ِ عروض ِ عرب و فارسی وجود دارد که بعضی از عروض‌نويسان ِ ايراني هم بدان توجّه کرده‌اند ؛ و آن اين است که در عربی ، وقوع ِ اکثر ِ اين تغييرات ، در مصراع‌ها و ابيات ِ يک قصيده مجاز شمرده می‌شود . يعنی شاعری می‌تواند ابيات ِ قصيده‌ی ِ خود را به يکی از وجوه و صوری ، که هر وزن پس از دخول ِ زحافی بر آن می‌پذيرد ، بسازد . امّا در فارسی چنين نيست . به اين معنی که ، در واقع ، زحاف و علّت از هر بحر ، وزنی تازه به وجود می‌آورد ؛ و شاعر ، اگر بنای ِ شعر ِ خود را بر يکی از مزاحفات ِ بحری گذاشت ، مجاز نيست که در آن شعر ، مزاحف ِ ديگری از همان بحر را به کار بَرَد [I] ؛ مگر در موارد ِ معدود ِ خاص . » [6]

ايراد ِ احتمالی :
از آنجا که هنوز هستند کسانی که يا به دليل ِ ناآگاهی از پژوهش‌ها و نظرات ِ بعدی ، و يا به هر دليل ِ ديگر ، همچنان بر اين عقيده پافشاری می‌کنند که ايرانيان شعر نداشته‌اند و آن را از اعراب آموخته و اقتباس کرده‌اند [7] ، اين احتمال را نبايد از نظر دور داشت که ممکن است کسی از اين گروه ، چنين بگويد : " اشعار ِ بسيار کهن ِ دری ، به اصل ِ عربی ِ خود نزديک بوده ، و از همين رو ، زحافات به اين شکل ِ خاص ، و مشابه ِ شعر ِ عربی ، در آن ديده می‌شود . و علّت ِ وجود ِ زحافات در اين قطعه‌ی ِ گويشی ِ طبسی نيز ، جز اين نيست که به دليل ِ دورافتادگی ِ طبس از مراکز ِ رسمی ِ شعر و ادب ِ فارسی ، وزن ِ شعر به همان وضع ِ ادوار ِ اوّليّه‌ی ِ شعرگويی ِ ايرانيان ، باقی مانده است ... "
چنان که ملاحظه می‌شود ، مطرح کننده‌ی ِ اين نظر ، به يک تير دو نشان زده است :
از سويی ، بر عروضی‌بودن ِ وزن ِ اين قطعه تأکيد ورزيده ، بلکه آن را اثبات نموده ؛ و از سوی ِ ديگر ، شاهدی بر « اقتباس ِ شعر ِ فارسی از شعر ِ عربی » ارائه نموده است ! – در حالی که نظر ِ نگارنده درست عکس ِ اين است : از سويی ، وزن ِ اين شعر را " غير ِ عروضی " می‌دانم ؛ و از سوی ِ ديگر ، چنين قطعاتی را ، به حيث ِ " اسناد ِ شاعری ِ مستقلّ ِ ايرانيان " درخور ِ طرح و تأمّل می‌شمرم .

پاسخ‌دادن به اين ايراد کار ِ آسانی نيست . ( کسی نيست بگويد : مردک ! مگر بی‌کاری ، يا مرض داری که نقش ِ مخالف ِ احتمالی را بازی می‌کنی ، و چنين ايراد ِ محکمی می‌تراشی ، که خودت هم از پس ِ پاسخ ِ آن برنمی‌آيی !؟ - حالا که شده . می‌گويی من ِ فلک‌زده چه بکنم ؟ يادداشت را دوباره‌نويسی کنم و از طرح ِ اين ايراد ِ احتمالی صرف ِ نظر کنم ؟! خير ؛ عادت به دروغ ندارم . با تأمّل و بررسی ِ بيشتر ، پاسخ ِ محکمی می‌دهم ... )

يک نکته که به عنوان ِ پاسخ می‌توان مطرح نمود ، اين است که : ما فارسی‌زبانان ، از شعر ِ عربی به‌ندرت احساس ِ وزن می‌کنيم ؛ دست ِ کم برای ِ شخص ِ من ، اين‌طور بوده ، و هست . دوستی عربی‌دان دارم ، می‌گويد : « عيب از توست که شعر ِ عربی را نمی‌توانی درست بخوانی . » امّا اين حرف درست نيست . به همين دليل ِ ساده ، که وقتی شعر ِ عربی ِ شاعران ِ فارسی‌زبان را می‌خوانم ، هيچ مشکلی در وزن و احساس ِ وزن ندارم . بلکه حتّی فی‌المثل ، اين يک‌فقره از کشفيّات ِ بنده است ، که اين سخن ، که از احاديث ِ نبوی شمرده شده ، هيچ ربطی به حضرت ِ نبوّت ندارد ، و يک مصراع شعر ِ عربی است ( شايد يحتمل از سده‌ی ِ سوّم يا چهارم ِ هجری ) که : " ماعرفناک حقّ معرفتک " ! مصرعی است به وزن ِ فاعلاتن مفاعلن فعلن ( بحر ِ خفيف ِ مخبون ِ محذوف ) [8] . و ديگر اين که ، من اوستايی و پارسی ِ باستان و پهلوی و فهلوی و کردی هم نمی‌فهمم ، امّا وقتی با قطعه يا پاره‌شعری در اين زبان‌ها و گويش‌ها برخورد می‌کنم ، تمام ِ سلّول‌های ِ وجودم به وجد می‌آيد . همچنان که ، وقتی اين قطعه‌ی ِ طبسی را برای ِ دوستان ِ غير ِ طبسی ِ خود می‌خوانم ، به رقص می‌آيند !
امّا در پاسخ به آن ايراد ِ احتمالی ، به اين نکته و امثله‌ی ِ آن نمی‌توان استناد کرد ؛ چرا که فاقد ِ قطعيّت ِ لازم است . و نياز پيدا می‌شود که قطعات ِ ديگری از شعرگونه‌های ِ گويش ِ طبس نيز ، مورد ِ طرح و بررسی قرار گيرد .

در يادداشت‌های ِ بعدی ، بيشتر به اين موضوع خواهم پرداخت . اينجا ، همين اندازه بيفزايم که اصل و اساس ِ وزن در شعر ِ گويش ِ طبس ، چنان پابرجا و با خود ِ گويش درهم‌تنيده است که حتّی وقتی من ِ نوعی ِ گويش‌ور ِ امروزی ( که از قضا به اوزان ِ عروضی تسلّط ِ نسبی دارم ، و يکی از عمده کارهايم بيت‌سازی ، و نيز نقد و تصحيح ِ اشعار ِ کهن ِ فارسی است ) شعری به گويش ِ زادگاه ِ خود می‌گويم ، بی‌آن‌که تعمّدی در کار باشد ، وزن ِ منظومات‌ام کمابيش همانی درمی‌آيد که در ساير ِ اشعار ِ گويش هست !

------------------- 850711 [9]


&
کتاب‌شناخت :
وزن ِ شعر ِ فارسی . دکتر پرويز ناتل خانلری ( استاد دانشگاه تهران ) . انتشارات ِ توس . چاپ ِ دوّم ، 1367 ؛ تيراژ 5500 نسخه .

?
پابرگ‌ها :
[I] « و برجمله قاعده‌ی ِ لغت ِ فارسی آن است که بيشتر ِ تغييرات ِ مستعمل را در همه‌ی ِ ابيات ، که در وزنی گويند ، به يک نسق استعمال کنند ؛ به خلاف ِ عادت ِ تازی‌گويان . چه ، اين لغت ، احتمال ِ اختلاف ِ بسيار نکند . » ( معيارالاشعار ص 61 ) – [ پابرگ ، از دکتر خانلری است . ]

[1] کاملاً به اين نکته نوجّه دارم که در زمانه‌ی ِ ما ، در « اين روزگار ِ تيره » ، از « اهمّيّت ِ ويژه داشتن » ِ شعرگونه‌هايی ظاهراً بی‌ارزش ، در گويش ِ محلّی ِ يک شهرچه‌ی ِ دورافتاده‌ی ِ محصور در ميان ِ کوير ، سخن‌گفتن ، ممکن است به متّهم و منتسب شدن ِ گوينده به خُل‌بودگی و ديوانگی ، در اذهان ِ امروزی بينجامد ؛ چرا که روزگار ِ ما ، به معنی ِ واقع کلمه ، روزگار ِ تار و تباه ِ بی‌فرهنگی ، و چيرگی ِ پوچی ، روزمرّگی ، و عربده و غوغا‌ست .
جوامع ِ آدم‌وار ِ جهان ، حتّی سرسری‌ترين و کم‌ارزش‌ترين اشکال و وجوه و مسائل ِ مربوط به فرهنگ و تاريخ ِ کشور ِ خود را ، جدّی می‌گيرند ؛ امّا ما برعکس ، اصلی‌ترين و مهمّ‌ترين جلوه‌ها و مسائل و مباحث ِ فرهنگی و ملّی ِ خودمان را نيز ، سرسری گرفته‌ايم ؛ بلکه ، اهريمن حتّی به ما اجازه نمی‌دهد که لحظه‌ای به‌خود باشيم ، و بينديشيم .
از همه عجيب‌تر و دردناک‌تر اين است که ، همگان ِ ما به نوعی تسليم شده‌ايم ؛ و اين وضع ِ هولناک را ، نه تنها درک نمی‌کنيم ، که آن را کاملاً طبيعی می‌انگاريم . آری ، اين کاملاً طبيعی است که هزار و يک نکته و مشکل و گره و تاريکنای ِ فرهنگ و هستی ِ خود را پوچ و مسخره بينگاريم ؛ و شباروز شاهد و تماشاگر ِ آن باشيم ، که اهريمن ، از شش کانال ِ تلويزيونی و هزار و يک تريبون ِ ديگر ، چُس ِ مذهب صادر کند . به کجا ؟ به کلّه‌ی ِ مبارک ِ من و شما ، و فرزندان‌مان . خيلی که زور زده‌ايم ، به ماهواره مجهّز شده‌ايم ، که در آن هشت کانال ِ فارسی ، اين‌بار ، گوز صادر می‌کنند ! ( البتّه ، در اين اواخر ، اندک‌اندک تلويزيون ِ امريکا و بعضی شبکه‌های ِ فارسی‌زبان ِ ديگر ، جايی شايسته باز کرده است ... )
[2] در اُرجوزه‌های ِ کهن ِ عربی نيز ، از اين قالب ِ ايرانی بهره برده‌اند .
جای ِ ديگر [ در مقدّمه‌ی ِ نقد ِ تصحيح ِ " مرتع‌الصّالحين " ، در کتابچه‌واره‌ی ِ " اندر باريکای ِ سخن ِ پارسی " ] ، درباره‌ی ِ اين قالب ِ شعری ، توضيحات ِ بيشتری داده‌ام ؛ امّا اين کتابچه هنوز انتشار نيافته . ( شهريور ِ 1382 ، اصل ِ نسخه‌ی ِ دست‌نويس ِ آن را به خدمت ِ استاد شفيعی کدکنی فرستاده‌ام ، تا نظر و راهنمايی ِ ايشان را جويا شوم ؛ امّا متأسّفانه ، تا به امروز ، هيچ‌گونه پاسخی از سوی ِ آن بزرگ‌استاد نرسيده . بيم دارم که باعث ِ ناراحتی ِ ايشان شده باشد ؛ که گمان برده باشند مقصودم مقدّمه نوشتن ، معرّفی ، يا از اين‌گونه درخواست‌ها بوده ! به هر حال . ) به‌زودی ، يک نشر ِ الکترونيکی ارائه خواهم نمود .
و البتّه ، در اين باره – يعنی قوالب ِ شعری ِ کهن ِ ايرانی ؛ و به ويژه همين قالب ِ سه‌گانی - ، بحث و بررسی ِ نسبةً مفصّلی دارم ، که متأسّفانه در اين شرايط ِ دشخوار و کشنده ، فرصت و مجال ِ تلفيق ِ يادداشت‌ها و نگارش ِ نهايی ِ آن ، وجود نمی‌يابد .
[3] اصل ِ نشانه‌هايی که در کتاب‌های ِ فنّی ِ وزن ِ شعر به‌کار می‌رود ، قدری با اين دو نشانه تفاوت دارد . در ميان ِ کاراکتر / سمبول‌های ِ موجود در نوشت‌ابزار ِ Word ، بهتر از اين را نيافتم .
[4] آنچه اين حدس و نظر را به گونه‌ای جدّی درخور ِ تأمّل می‌سازد ، از‌جمله ، يکی اين است که دکتر خانلری ، آنجا که در کتاب ِ « وزن ِ شعر ِ فارسی » به بررسی و معرّفی ِ " زحافات " پرداخته ، در اغلب ِ موارد ، يادآوری می‌کند که زحاف ِ مزبور ، جز در اشعار ِ سده‌ی ِ چهارم و پنجم ، و حدّ ِ اکثر تا سده‌ی ِ هفتم ، ديده نشده است ؛ و از آن به بعد نمونه‌ای نداريم . و برای ِ چند مورد از زحافات ، جز در اشعار ِ بازمانده‌ی ِ شاعرانی چون رودکی نمونه‌ای نيافته .
[5] با حذف ِ « که » ، مصرع ِ سوّم نيز هشت‌هجايی ، و با مصرع ِ اوّل هم‌وزن می‌شود . چه بسا ، اگر افراد ِ سواد دار ِ آشنا با وزن ِ شعر ِ رسمی ، به نقل و روايت ِ اين قطعه می‌پرداختند ، اين حذف را اعمال می‌نمودند ! امّا بايد دانست که در پژوهش ِ اشعار ِ عاميانه ، بايد به روايت ِ ناقلان ِ عامی پای‌بند بود ، و از هرگونه دخل و تصرّف ِ فضولانه‌ی ِ فاضلانه دوری نمود . امثال ِ اين ترانک‌ها ، اگر از صافی ِ قلم ِ فضلای ِ عادت‌زده ( با هر درجه‌ای از فضل و فضول ) بگذرد ، از ارزش می‌افتد .
اتّفاقاً ، و از قضا ، همين اختلاف ِ وزن ِ مصرع ِ سوّم ، در « سه‌گانی »‌ها و برخی « چارپاره »‌های ِ گويشی ِ قديم ، از شاخصه‌های ِ مهمّ ِ ترانک‌ها محسوب می‌شود ؛ و مشابه ِ آن را در برخی « فهلويّات » ِ کهن ( و نه روايت‌های ِ رسمی‌کرده‌شده‌ی ِ آن ) نيز می‌توان ديد .
[6] وزن ِ شعر ِ فارسی ، ص 261 – 260 .
[7] اين نظر و باور ِ نادرست ، بيش از شصت سال است که مردود شناخته شده ؛ و از جمله ، ملک‌الشّعرا بهار ، مقالاتی در روشنگری ِ اين زمينه از تاريکنای ِ فرهنگ ِ ايرانی نگاشته و منتشر نموده است .
[8] اين مکشوفه را در تاريخ ِ 14 / 4 / 81 ، بر حاشيه‌ی ِ مقدّمه‌ی ِ « رباعيّات ِ خيّام » ِ فروغی – غنی ( ص 19 ؛ چاپ ِ ع . جربزه‌دار ) يادداشت کرده ، و همچنين نوشته‌ام : بسيار بعيد می‌نمايد که رسول ِ الله سخنی گفته باشد که به طور ِ اتّفاقی ، بر اين وزن منطبق شده باشد ( مانند ِ برخی پاره‌های ِ قرآنی ، که بر اوزان ِ عروضی قابل ِ تقطيع است ) !..
نمی‌دانم چرا اين امکان و احتمال را بسيار بعيد دانسته‌ام ! درحالی که اصلاً هم بعيد نيست !!
[9] شروع به تايپ : 860122 . پايان ِ تايپ : 860127 .

Sunday, April 23, 2006

مَدَنَه دوسِش دَرُم ...

مَدَنَه دوسِش دَرُم ، هی اَذِيَتُم مَکُنَه
مَرَه وُ صُح تا غروب بِدَر نِمَيَّه از خَنَه
مَه مَرُم وَلَّو ِ بُوم ِ هَمْسِيَه سُود مَزِنُم
نِمَگَه به که مَگی ؛ خود وَرُو در مَزِنَه
هی نِنَه‌مْ مَگَن : پسَر ! اَل‌لَو ِ بُوما چه مَخی ؟
چه گُيُم ؟ که رِ مَخُم ؟ او که دلُم مَجِزَّنَه ؟!
بِمِرُم بِراش ، خدا ! وای چه نگاهایِ دَرَه
بُخورُم مَه او چِشاش ؛ به چَش ِ آهو مَمَنَه
مَنشِنُم شَوْ که همَه دَخَّوْ مَرَن اشگ مَريزُم
هی مَگُم خدا خدا ! ای چِرِ هَنچی مَکُنَه ؟
مَگی مَش دَهَن به مَه ؟ - هی شَو ُ روز فِگ مَکُنُم
آخ مَتَرسُم بِيَه يَکِ يَگدَفَه بِشِستَنَه
دُوَنَه شُدَه‌م دِگَه ، به جا نُفَس آه مَکِشُم
مَدَنُم ای غصّه‌ها اَخِر دِلُم مَتَرکَنَه !

----------------------------1375

$
به فارسی ِ رسمی ( با همان ساختار بيانی ) :
می‌داند دوستش دارم ، هی اذيتم می‌کند
می‌رود و صبح تا غروب به‌در نمی‌آيد از خانه
من می‌روم بر لب ِ بام ِ همسايه سوت می‌زنم
نمی‌گويد به که می‌گويی ؛ خود را بر آن در می‌زند
هی ننه‌ام می‌گويند : پسر ! از لب ِ بام‌ها چه می‌خواهی ؟
چه گويم ؟ که را می‌خواهم ؟ او که دلم [را] می‌جزاند ؟
بميرم برايش ، خدا ! وای چه نگاه‌هايی دارد
بخورم من آن چشم‌هايش [را] ؛ به چشم ِ آهو می‌ماند
می‌نشينم شب که همه در خواب می‌روند ، اشک می‌ريزم [1]
هی می‌گويم خدا خدا ! اين چرا همچين می‌کند ؟
می‌گويی می‌دهندش به من ؟ - هی شب و روز فکر می‌کنم
آخ می‌ترسم بيايد يکی يک‌دفعه بستاندش
ديوانه شده‌ام ديگر ؛ به جای ِ نفس آه می‌کشم
می‌دانم اين غصّه‌ها آخر دلم [را] می‌ترکاند !

?
[1] در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ، افعال ِ پيشوندی زياد داريم . يکی از پيشوندها « دَ » است : دَخّوْ شدن [ در خواب شدن ، خوابيدن ] ، دَکِردن [ چيزی در ظرف يا کيسه و مانند ِ آن کردن ، جا کردن ، ... ] ، دَپُشِّدن [ روی ِ چيزی را با پارچه پوشاندن ] ، ... برخی اين پيشوند را صورت ِ کوتاه‌شده‌ی ِ « در » می‌دانند ، امّا من در چنين مواردی از اظهار ِ نظر ِ به استناد ِ ظاهر پرهيز دارم . اين گونه ريشه‌شناسی ( که چيزی است شبيه به فقه‌اللّغه‌ی ِ عاميانه ) ممکن است گاهی درست هم دربيايد ، امّا شيوه‌ی ِ درست چيز ِ ديگری است . ريشه‌شناسی ِ واژگانی در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ِ گيلکی ( و به‌طور ِ‌کلّی در بسياری گونه‌های ِ ديگر نيز ) کار ِ بسيار دشواری است . بايد سال‌ها مطالعه کرد ، بايد اصول ِ اوليّه‌ی ِ زبان‌شناسی را آموخت ، و سرانجام آشنايی ِ کافی با پيشينه‌های ِ زبانی‌مان ضروری است . و من هيچ‌يک از اين توانايی‌ها را ، آن‌طور که بايد و شايد ، ندارم . چرا دروغ ؟ از ادّعا نفرت دارم .
تا اين‌جا ، و تا جايی که حافظه‌ام ياری می‌کند ، در برخی گويش‌ها – يا نيم‌زبان‌ها – ی ِ شمال ِ کشور ( گيل و ديلم ) نيز اين پيشوند هست .

Wednesday, September 07, 2005

از پيرامون




از عكس هايي است كه در نمايشگاه نوروز گذاشته بودند .